Περί κάθαρσης...

Ανεξάρτητα από το αν μπορεί να εντοπιστεί "αξιοπρεπής" μεταφορά αρχαίας τραγωδίας στη σύγχρονη νεοελληνική κατάσταση, πολλοί αναζητούν την "κάθαρση". Η συντηρησιμότητα των γεγονότων, καθώς και η φαντασία κάποιων από τις ακτιβιστικές πρωτοβουλίες (πχ τα του "δέντρου" στην Αθήνα) έχουν αρχίσει να συσσωρεύουν πολλά νεύρα τα οποία (ας όψονται πολιτικό κόστος και "εορταστική περίοδος" τα οποία αμφότερα προστίθενται στην ψυχολογία του δανειολήπτη) φοβόμαστε πως θα είχαν βρει τρόπο έκφρασης. Χωρίς να επαναλαμβανόμαστε σχετικά με το ποιος λέει σήμερα τι, τι έλεγε εχτές, πού ήταν, κλπ, θα αρχίσουμε να ασχολούμαστε με το "δια ταύτα".

Διευκρινίζουμε από την αρχή ότι δεν αποδεχόμαστε ευφυολογήματα του τύπου "η πολιτική είναι η επιστήμη του εφικτού", ούτε αντιλαμβανόμαστε ως "επιλογή των πολιτών" τα αποτελέσματα της σταυροδοσίας στις βουλευτικές εκλογές των πελατών που αυτάρεσκα αυτοαποκαλούνται πολίτες. Μπορεί να σφάλουμε, αλλά είναι δικαίωμά μας. Εχοντας πει αυτά, αναζητούμε κατ αρχήν κάποια γενικά χαρακτηριστικά της κατάστασης που θα ονομαστεί "κάθαρση" (...καταραμένο "89"...), και όχι, επί του παρόντος, το περιεχόμενο συγκεκριμένων "μέτρων". Με όλη τούτη την οριοθέτηση, έχουμε την αίσθηση ότι χαρακτηριστικά της διαδικασίας της κάθαρσης είναι, μεταξύ άλλων, τα ακόλουθα:

1. Πρωταγωνιστούν πρόσωπα που δεν εμπλέκονται με οποιοδήποτε ρόλο στην τρέχουσα πολιτική σκηνή. Δεν μιλάμε για α-πολιτική διαδικασία, όπως θα προσάψουν πολλοί, αλλά για ουσιαστική ανάγκη ανάκτησης εμπιστοσύνης στη λειτουργία των πολιτικών θεσμών. Η εμπιστοσύνη στα πάσης απόχρωσης πρωτοκλασσάτα στελέχη έχει τελειώσει και έχει δώσει τη θέση της στο θυμό των νέων ανθρώπων και όχι μόνο. Οσοι από τους θιγόμενους είναι πραγματικά πολιτικά πρόσωπα θα καταλάβουν και θα "θυσιαστούν". Οι υπόλοιποι θα αντιδράσουν, αλίμονο, αλλά μόνο για ιδιοτελείς λόγους. Ο,τι είχαν να προσφέρουν το έχουν ήδη προσφέρει και η διατύπωση αυτή είναι ήδη επιεικής.

2. Ξεκινά άμεσα μια διαδικασία συνολικής αναμόρφωσης του εκπαιδευτικού συστήματος από ομάδα που θα επιλεγεί με πλειοψηφία 2/3 της Βουλής με δεκαετή θητεία. Βασικά της στοιχεία: α) η πλήρης απαξίωση της παραπαιδείας β) η πλήρης αποσύνδεση Λυκείου-Πανεπιστημίου γ) η συνολική αναδόμηση περιεχομένου στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση δ) η εφαρμογή της αρχής "σχολείο = χαρά και δημιουργία".

3. Μελετώνται και εφαρμόζονται μέτρα για το μέλλον των νέων ανθρώπων, τα οποία αφορούν την εργασία στην πραγματική οικονομία, αξιοπρεπή σύνταξη, και πάνω απ' όλα διαπερνώνται από πνεύμα δημιουργίας και κάνουν τους νέους να θέλουν να δημιουργήσουν και όχι να βολευτούν. Αποτυχία κοινωνικής αποδοχής τέτοιων μέτρων σημαίνει αυτόματα οικειοθελή παραίτηση των εμπλεκομένων.

Μπορούν να γραφούν και αρκετά άλλα σχετικά με επιμέρους πλευρές των αναγκαίων ενεργειών, θέμα στο οποίο ίσως επανέλθουμε. Τα παραπάνω τα βλέπουμε ως γενικές αρχές και μόνο, οι οποίες έχουν πολλή δουλειά για να γίνουν συγκεκριμένες ενέργειες. Η ουσία παραμένει πως όσο η όποια "ηγεσία" σκέφτεται τα πάντα με όρους "πολιτικού κόστους" δεν υπάρχει διέξοδος. Με μια άλλη διατύπωση, όσο η πολιτική εκφυλιστικά ταυτίζεται με την εκλογική αποτελεσματικότητα και με την εξουσία κάποιοι να βάζουν όλους τους υπόλοιπους να δανείζονται για να γίνονται οι ίδιοι εκλογικά και πρόσκαιρα αρεστοί, είμαστε αξιοι της μοίρας μας. Αυτό έχει ακουστεί πολλές φορές, αλλά ως χώρα μάλλον δεν το καταλαβαίνουμε, οπότε είμαστε (δις) αξιοι της μοίρας μας.

Ευχάριστες διέξοδοι από το παρόν τέλμα δεν υπάρχουν. Παραπομπές των σημαντικών θεμάτων στο μέλλον με δανεισμό ακόμη και από όσους δεν έχουν κάν γεννηθεί, δεν λειτουργούν και η οργή που εισπράτουμε σήμερα από τους νέους δεν είναι τίποτα μπροστά σε αυτά που θα γίνουν όσο συνεχίζει η ίδια κατάσταση.

Λίγο χιούμορ, παρακαλώ...

(Περιοδικό ne.o - Τεύχος 66 - Δεκέμβριος 2006)
Η εικόνα της καθημερινότητας κατά βάθος ευχαριστεί ελάχιστους. Ο "αγώνας για το αύριο" τις περισσότερες φορές απλά καταργεί το σήμερα. Αυτή η φαινομενικά κοινότοπη διαπίστωση συχνά παραμερίζεται από τη "λογική" ενός κάποιου καθήκοντος: προς τον εαυτό μας, την οικογένεια, "τους άλλους" γενικώς, η οποία τελικώς παρασύρει και μεταθέτει τις καθημερινές χαρές, για κάποιο απροσδιόριστο "αύριο". Μέχρι τότε, τρέχουν τα στεγαστικά, οι δόσεις του τρίλιτρου, τα πάσης φύσεως dinner parties, και ασφαλώς ο life style προβληματισμός του τύπου "εσείς που θα πάτε φέτος τα Χριστούγεννα". Μπορεί κάποιος να περνά όλη τη ζωή του κάνοντας άχαρες εργασίες, αρκεί να πειστεί ότι είναι προσοδοφόρες ώστε να ικανοποιηθούν οι επιδιώξεις του. Το ποια εργασία χαρακτηρίζεται ως "άχαρη" είναι θέμα αισθητικής, με τη σημείωση ότι καμία διαστρέβλωση της αισθητικής δεν είναι πλέον πρωτότυπη.

Παραθέτω αποσπάσματα από άρθρο του Διονύση Χαριτόπουλου στα "Νέα" (7.12.2002): "…Στο πίσω μέρος του κεφαλιού μας όλοι ξέρουμε ότι στον κόσμο δεν ήρθαμε για να κάνουμε καριέρα, λεφτά και όνομα. Ήρθαμε πρωτίστως για να ζήσουμε και, ει δυνατόν, να αφήσουμε αυτόν τον κόσμο λίγο καλύτερο απ' ό,τι τον βρήκαμε. Αλλά δεν ζούμε. Κι αυτό μας τρελαίνει. …Όμως ο νέος άνθρωπος σπαταλά όλο τον χρόνο του, την ευφυΐα, την εφευρετικότητα και τις εμπνεύσεις του υπέρ της καριέρας του και όχι της ζωής του."

Αυτά ισχύουν και για τους νέους που βρίσκονται ακόμη στο σχολείο. "Καριέρα", εδώ, είναι ο βαθμός και η επιτυχία στα ΑΕΙ, η οποία εξάλλου ανήκει σε ολόκληρη την οικογένεια από την οποία και πηγάζει ως καθήκον. Αλλά και στα μικρά σχολικά χρόνια, το "κουδούνι" ηχεί, σήμερα ίσως περισσότερο από το παρελθόν, ως "λύτρωση" από κάτι που καταπιέζει χωρίς να δίνει χαρά. Ετσι από μικροί μάθαμε πως ο κόπος δεν συνδέεται με τη χαρά και το γέλιο, αλλά με την επίτευξη "στόχων", είτε πρόκειται για βαθμολογία στο σχολείο, είτε για το "πιάσιμο του πλάνου" πωλήσεων στην εταιρία. Μάθαμε πως άλλο πράγμα ο κόπος, και άλλο το λεγόμενο "fun" το οποίο ενίοτε έχει το σύνορό του στην εκτόνωση άνευ σκοπού και ουσίας. Το μάθαμε καλά αν και δεν μας το δίδαξαν κυριολεκτικά, και πολλοί το εφαρμόζουμε στις δουλειές μας.

Το σύστημα της παράνοιας αυτού του είδους δεν μπορεί να ισορροπήσει χωρίς την υποκρισία. "Οι χρηματιστές κόπτονται για την "ανάπτυξη", οι διαφημιστές μοχθούν για την "επικοινωνία", οι ασφαλιστές χτίζουν την "ασφαλιστική συνείδηση" κ.ο.κ. Εξ ου και το καταγέλαστο ορισμένων ότι ασκούν λειτούργημα" γράφει ο Δ.Χαριτόπουλος, και συμπληρώνουμε: Οι δάσκαλοι προσποιούνται ότι διδάσκουν, οι μαθητές υποκρίνονται ότι μαθαίνουν, τα στελέχη υποκρίνονται ότι προάγουν την ανάπτυξη η οποία εξάλλου είναι και στο υποκριτικό σενάριο όσων υποδύονται τους κυβερνήτες και γενικώς όλοι προσπαθούν και δηλώνουν ότι είναι κάτι που κατά βάθος ξέρουν ότι δεν είναι.

Δεν γνωρίζουμε αρκετά ώστε να προτείνουμε τι πρέπει να γίνει για να αλλάξει η κατάσταση, αλλά αυτό δεν μας απαγορεύει να τονίσουμε την πλήρη έλλειψη του χιούμορ από όλες τις σφαίρες της καθημερινότητας. Χρειαζόμαστε χιούμορ και φαντασία στα εκπαιδευτικά προγράμματα, ώστε τα παιδιά να στο σχολείο κοπιάζουν από αγάπη. Χιούμορ στη λειτουργία των σύγχρονων επιχειρήσεων ώστε να γελάμε με τους ανόητους επαγγελματικούς τίτλους που κουβαλάμε, αλλά και με το ανέκδοτο με τον βοσκό και τον σύμβουλο. Χιούμορ ώστε να γελάμε με όρους όπως "δωρεάν παιδεία", "αναβάθμιση" και "αξιοκρατία". Γενικότερα χρειαζόμαστε χιούμορ στη λειτουργία μας ως πολίτες, ώστε να παραδεχόμαστε ότι κατά βάθος αυτή την συγκεκριμένη πολιτική κατάσταση την επιλέγουμε μόνο και μόνο γιατί ανάγει το εγώ μας σε σημείο αναφοράς, και να γελάμε με την ανοησία μας να πιστεύουμε ότι όντως είναι.

Δε γνωρίζουμε αν το χιούμορ ανοίγει το δρόμο προς τον κυνισμό, το στοχασμό, και τελικά τη δουλειά που οδηγεί σε έναν "καλύτερο κόσμο". Είναι όμως πιθανό, το χιούμορ να είναι κομμάτι της ατομικής και συλλογικής ψυχοθεραπείας που χρειαζόμαστε. Και είναι σίγουρο ότι μας διασκεδάζει και μάλιστα δωρεάν. Καλές γιορτές!

Το "τιμημένο"

[Περιοδικό ne.o. - Αύγουστος-Σεπτέμβριος 2004]

Η Ολυμπιακή επικαιρότητα σκέπασε το θόρυβο των πανηγυρισμών από τη νίκη της Εθνικής στο Πανευρωπαϊκό. Σκέπασε, επίσης, την ανεκδιήγητη παρουσία των πολιτικών και λοιπών ηγετών μας στο Παναθηναϊκό στάδιο, συμπεριφορά που πάνω στον πυρετό της χαράς είχε ούτως ή άλλως μικρή σημασία. Εμεινε μόνο το περιβόητο "σήκωσέ το", το οποίο, σε πλήθος παραλλαγών έγινε ringtone, CD single και καλοκαιρινό μπλουζάκι. Στο μυαλό κάποιων, έμεινε επίσης ένα ερώτημα: Πού πήγε εκείνη η εσωτερική δύναμη, η Πίστη στη συλλογική δουλειά που μπορεί να φέρνει τέτοιες διακρίσεις και σε άλλα πεδία;

Το ερώτημα εύλογο, μιας και ακούμε και συχνά αναμεταδίδουμε διατυπώσεις σχετικά με την αριστεία των Ελλήνων σπουδαστών σε πανεπιστήμια του εξωτερικού και αλλού, όμως το συνολικό και συλλογικό αποτέλεσμα για τη χώρα μας είναι αξιοθρήνητο: είμαστε "καλοί" καταναλωτές ερευνητικών κονδυλίων, λ.χ., όμως στο παγκοσμιοποιημένο πρωτάθλημα της συλλογικής επιστημονικής και τεχνικής αριστείας, ίσως δεν φτάνουμε καν στους προκριματικούς. Αυτά είναι γνωστά στους ανθρώπους της πληροφορικής και της νέας οικονομίας και δεν είναι το καλοκαιρινό μας θέμα. Αυτό τον Αύγουστο, θα αναζητήσουμε την απάντηση στο ερώτημα που θέσαμε.

Ισως, λοιπόν, η Πίστη στην ποιότητα και τη συλλογική και αποτελεσματική δουλειά να χάθηκε μαζί με την ντροπή από τα μάτια των αδιάβαστων μαθητών όταν η δασκάλα τους σήκωνε στον πίνακα. Ισως να την εξαφάνισε το εκπαιδευτικό νομοθετικό έργο των εκπροσώπων μας, όταν σε όλες τις βαθμίδες θεσμοθετούσε σχολεία χωρίς τιμωρίες και χωρίς ανταμοιβές, σχολεία που όλοι ανεξαιρέτως θα τα τελειώσουν εκτός αν τα εγκαταλείψουν με τη θέλησή τους. Σχολεία που θεωρούν τον κόπο "αντιπαιδαγωγικό", που δεν αφήνουν μαθητή στην ίδια τάξη ακόμη και αν δεν ξέρει να γράφει το όνομά του, σχολεία που από τις πρώτες κιόλας τάξεις του Δημοτικού διδάσκουν το "δε βαριέσαι", το "δεν υπάρχει τιμωρία" και το "η επιτυχία βρίσκεται αλλού". Η πρώτη μας εκδοχή είναι ότι η πίστη χάθηκε σε εκείνο το αέναο νομοθετικό έργο και μετατράπηκε σε "πανηγυρισμούς" όσων "κατακτούσαν την πρόοδο" και "έφερναν την αλλαγή στο εκπαιδευτικό σύστημα".

Ισως η Πίστη στις δυνάμεις μας να χάθηκε μαζί με τα "Μεσογειακά Ολοκληρωμένα Προγράμματα" ή καλύτερα να μετατράπηκε σε χαρά από τις αποζημιώσεις για το θάψιμο της παραγωγής των αγροτών, σε χαμόγελα όσων έκτισαν τα ερειπωμένα εργοστάσια-φαντάσματα κάπου στη Θράκη και γενικά σε ικανοποίηση από τις πάσης φύσεως εφαρμογές των "αναπτυξιακών νόμων" της "Αλλαγής". Η δεύτερη εκδοχή μας είναι ότι η Πίστη μετατράπηκε σε χαμόγελα (και όχι μόνο) παντός είδους "εκπροσώπων" και "σωτήρων" των πολλών. Σε χαμόγελα και θέσεις στα πάσης φύσεως κατ' όνομα και μόνον "συλλογικά όργανα", τα οποία έσπειραν το σπόρο της ευκολίας και της ανεμελιάς στους ανθρώπους του μόχθου, χωρίς να τους λένε ότι όλα αυτά ήταν δανεικά στο δικό τους όνομα, και οδηγώντας τους σε αυτό που ξέρουμε ότι έφτασε να είναι και η ύπαιθρος και η βιομηχανία στη χώρα μας.

Ισως, πάλι, η Πίστη να χάθηκε στα πιο "σοφιστικέ" προγράμματα που ακολούθησαν. Στις "εθνικές στρατηγικές", στα "ολοκληρωμένα συστήματα" στην "καινοτομία", στην "ανταγωνιστικότητα", στην "επιχειρηματικότητα", στα "ΤΔΕ", στα "ΟΠΣ", στα "υποπρογράμματα" και σε πλήθος άλλων αξιοθρήνητων και κενών όρων που χρησιμοποιήθηκαν δυστυχώς για την εκπόρνευση συνειδήσεων και πρακτικών. Η τρίτη εκδοχή μας είναι ότι η Πίστη μετατράπηκε σε υποκρισία ότι "κάνουμε πολλά" ενώ ξέρουμε καλά ότι κάνουμε ελάχιστα, σε "παραδοτέα" και σε δήθεν "βιώσιμα ολοκληρωμένα πλαίσια" διαχείρισης του πολυμεσικού κενού μας.

Ισως να ευσταθούν και πολλές άλλες εκδοχές. Ισως η Πίστη να χάθηκε στις τύψεις μας που αφήσαμε όλα αυτά και άλλα πολλά να γίνουν. Η αυθόρμητη συλλογική αντίδραση για το "τιμημένο", δείχνει ότι κατά βάθος υπάρχουμε, ελπίζουμε, ότι κάτι μέσα μας θέλει να έχουμε υπόσταση, έστω και μόνο εκεί που μας επιτρέπεται. Το αν θα το επιτύχουμε εξαρτάται μόνο από την αποφασιστικότητα και τον κόπο που θα εναποθέσουμε σε αυτό που οι επαγγελματίες "εκπρόσωποι" αποκαλούν μέλλον μας. Προς το παρόν, ας κάνουμε διακοπές.

Έλληνες Ευρωπαίοι

[Περιοδικό ne.o. - Ιούλιος 2004]

Ανάμεσα στις κατευθύνσεις των προ δεκαετίας δηλώσεων Ευρωπαϊκής πολιτικής για την Παιδεία ήταν και η ανάγκη "διαμόρφωσης συνείδησης κοινής ιστορικής καταγωγής των Ευρωπαίων πολιτών". Παρά το γεγονός ότι η κοινή ιστορική καταγωγή των Ευρωπαίων μπορεί να αμφισβητηθεί και φαίνεται να προσβάλλει ιδιαίτερα λαούς όπως οι (αρχαίοι) Ελληνες, λίγοι έδωσαν σημασία στο πραγματικό νόημα της κατεύθυνσης να ενσωματωθεί αυτή η αρχή στο περιεχόμενο της εκπαίδευσης σε όλες τις εκπαιδευτικές βαθμίδες. Οι περισσότεροι ασχολήθηκαν με την εξίσωση των ΑΕΙ με τα ΤΕΙ, με τη διεύρυνση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης σε νέα ή αναπαλαιωμένα κτίρια που ονομάστηκαν "Πανεπιστήμια", καθώς και με τη συγγραφή νέων βιβλίων και συγγραμμάτων όλων των εκπαιδευτικών βαθμίδων η οποία μάλιστα έγινε με διαδικασίες σημαντικότερες από το περιεχόμενο.

Ο ρυθμός με τον οποίο εισήχθησαν προς εφαρμογή αυτές και άλλες κατευθύνσεις ήταν τόσο καταιγιστικός που λίγοι αντελήφθησαν αυτά που πραγματικά συνέβησαν στην Παιδεία και όχι μόνο. Σε αυτό βοήθησαν ιδιαίτερα οι "ελεύθερες" τηλεοράσεις μέσα από την άσκηση του "ενημερωτικού" τους λειτουργήματος η οποία συνέβαλλε στη διαμόρφωση πολλών αισθητικών και πολιτικών κριτηρίων, αλλά και η γενικότερη εσωτερική περιρέουσα ατμόσφαιρα την οποία όλοι εμείς εκπαιδευτήκαμε να αντιλαμβανόμαστε ως επικαιρότητα. Σήμερα, η "συνείδηση κοινής ιστορικής καταγωγής" των ευρωπαίων ηχεί ως πταίσμα μπροστά σε αυτά που φαίνεται ότι έφτασαν να προσδιορίζουν τον "Ευρωπαίο πολίτη". Ας επικεντρώσουμε στον Ελληνα Ευρωπαίο.

Οσοι απορούσαν πώς γίνεται στις χώρες της κεντρικής και βόρειας Ευρώπης να υπάρχει τόση οργάνωση και τόση ηρεμία κατά τη διάρκεια των νυχτερινών ορών, μπορούν να αρχίσουν να αναζητούν την εξήγηση σε ορισμένες ειδήσεις που περνούν (όχι τυχαία) "στα ψιλά". Ετσι, τα χρέη των Ελλήνων Ευρωπαίων ξεπερνούν πλέον το 50% του ελληνικού ΑΕΠ, πράγμα που σημαίνει ότι και να θέλουμε, δεν μπορούμε να έχουμε άλλη άποψη αλλά κυρίως δεν μπορούμε να αναλάβουμε άλλη δράση πέρα από αυτή που είναι "στα πλαίσια" του πανταχόθεν "ρεαλισμού" της "κεντρώας" τηλεπραγματικότητας.

Οι επιχειρήσεις που χτίστηκαν με τη φορολογία των Ελλήνων και δραστηριοποιούνται σε τομείς στρατηγικής σημασίας, σήμερα αποτιμώνται τεμαχισμένες στο χρηματιστήριο, δεσμευμένες να παράγουν κέρδη με ρυθμούς για την ετήσια αύξηση των οποίων κάποιοι μεσίτες έχουν δεσμευτεί. Κάποιες δε από τις ιδιωτικές επιχειρήσεις που αυτο-προβάλλονταν ως ατμομηχανές της νέας οικονομίας, αφού έγιναν "δημόσιες" το 99, σήμερα παρακαλούν να βγουν από το χρηματιστηριακό ταμπλώ κατηγορώντας τους πάντες εκτός από τους εαυτούς τους για την ανικανότητά τους να λειτουργήσουν χωρίς τα δημόσια χρήματα των ΚΠΣ. Μέσα σε όλα αυτά, η Ευρώπη της "ελευθερίας" (και) των επαγγελμάτων, διατάζει την "απελευθέρωση" των "κλειστών" επαγγελμάτων μεταξύ άλλων μηχανικών, δικηγόρων, αλλά και "επαγγελμάτων υγείας".

Τι προσδιορίζει τη συνείδησή μας σχετικά με την Ευρώπη και τελικά την Ευρωπαϊκή μας ταυτότητα; Μήπως η θέση μας για όλα αυτά και για άλλα πολλά; Μήπως η θέση μας στον Ευρωπαϊκό καταμερισμό εργασίας; Οχι, αγαπητοί αναγνώστες. Τη θέση μας στην Ευρώπη την προσδιορίζει η πορεία μας στη Eurovision, στο ποδόσφαιρο, στα καλλιστεία, στο life style, στο modeling και σε άλλα αντίστοιχα πεδία "άμιλλας". Η σημαία είναι πλέον ένα πανί για κούνημα στα γήπεδα και στους διαγωνισμούς τραγουδιού. Αυτά εκπαιδευτήκαμε και αποδεχθήκαμε ότι ενώνουν τους σύγχρονους κατοίκους της χώρας που γέννησε τους Ολυμπιακούς Αγώνες και σήμερα τους διοργανώνει ως πολιτικά ορθός μεσίτης αγωνιώντας, μέσα από τα χαμόγελα, για το "μετά". Αισθανόμαστε Ελληνες με υπόσταση στην Ευρώπη όχι γιατί δημιουργούμε κάτι, αλλά γιατί είμαστε "όμορφοι", "μοδάτοι", "trendy" ή "παιχταράδες". Και μάλιστα, πανηγυρίζουμε γεμάτοι "εθνική υπερηφάνεια" για όλα αυτά, δικαιώνοντας αυτούς που λένε ότι τα πανηγύρια είναι ο φυσικός μας χώρος.