Καινοτομία...

[Περιοδικό ne.o. - Ιανουάριος 2006]

Δεν θα ανατρέξουμε σε λεξικογραφική υποστήριξη για την ερμηνεία του όρου, όπως οι συντάκτες αρκετών "τεχνικών δελτίων" που υποβάλλονται κυρίως σε περιφερειακά επιχειρησιακά προγράμματα (ΠΕΠ). Αν δεν μπορεί κανείς να διαισθανθεί ή να πείσει για το νόημα του όρου αναγνωρίζοντας ποια "δράση" είναι εν δυνάμει καινοτομική και ποια όχι, τότε είτε βρίσκεται στη λάθος θέση, είτε έχει να κάνει με μίζερες προτάσεις που υποβάλλονται μόνο και μόνο για την "απορρόφηση κονδυλίων" μετά καινοτομικής επιφάσεως, γεγονός που το ίδιο ίσως κάποτε να αποτελούσε (ελληνική) καινοτομία, σήμερα όμως δεν αποτελεί πλέον. Υπάρχουν αρκετά διασκεδαστικά παραδείγματα, κυρίως σε προτάσεις των ΠΕΠ αλλά και αλλού, όπου ο όρος βιάζεται προκειμένου μια ιδέα του τύπου "να αναπαλαιώσουμε/κατασκευάσουμε ένα κτίριο για να κάνουμε μέσα του καινοτομικά σεμινάρια, εκπαίδευση από απόσταση, εικονική πραγματικότητα, πλατφόρμες ταξινόμησης πολιτισμικού περιεχομένου", και διάφορα άλλα τα οποία για κάποιες περιφέρειες αποτελούν πλέον ανέκδοτο, να είναι ερμηνεύσιμα ως "καινοτομικά" .

Τελικά, τα προγράμματα προκηρύσσονται και επανα-προκηρύσσονται, και καινοτομία δεν βλέπουμε παρά μόνο σε κάποια "παραδοτέα" που στην καλύτερη περίπτωση δικαιολογούν το γιατί κάποιοι κυκλοφορούν "έξω", και στην χειρότερη κάνουν πολλά κεφάλια στις Βρυξέλλες να κουνιούνται υποτιμητικά για τη χώρα μας και την (μη) αποτελεσματικότητά της. Στα λόγια, πάντως, όλα πάνε καλά, μιας και "η καινοτομία είναι ο μοχλός της ανταγωνιστικότητας" και πολλά συναφή και ανιαρά για να τα επαναλάβουμε εδώ. Οι προθέσεις, ασφαλώς, είναι όπως πάντα οι άριστες. Αλλά κάπου μεταξύ "διαχειριστικών αρχών", "επιτροπής παρακολούθησης", "δημόσιας διαβούλευσης" και "δικαιούχων φορέων", χάνεται η μπάλα και μαζί της χάνονται εκατομμύρια ευρώ από τα κοινοτικά χρήματα. Η "καινοτομία", πάντως, εκτός εισαγωγικών και δηλώσεων, παραμένει είδος που σπανίζει και στο οποίο οι εταιρίες νέας τεχνολογίας συναντούν τους εργολάβους, ιδίως αυτούς που ασχολούνται με αναπαλαιώσεις νεοκλασικών κτισμάτων, και διαπληκτίζονται μαζί τους για τη θέση της πρίζας "κατηγορίας 6".

Αναζητούμε απάντηση στην έλλειψη αποτελεσματικότητας, αρνούμενοι να αποδεχτούμε την ανεπάρκεια του συστήματος γενικά και αόριστα, καθώς και την ποιότητα των προθέσεων απ' όπου και αν προέρχονται. Ενδεχόμενο πρώτο: είμαστε απλά "λίγοι", δηλαδή δεν μπορούμε να καινοτομήσουμε παρά μόνο στις προθέσεις, στα λόγια και στις επιφάσεις. Αν μπορούσαμε, ίσως να είμαστε περισσότερο ευφάνταστοι σε πλήθος πραγμάτων, αλλά δεν είμαστε, άρα άτοπο. Ενδεχόμενο δεύτερο: μπορούμε, και ανάμεσά μας υπάρχουν πολλοί "πειραγμένοι" που μπορούν να κυοφορήσουν την εκτός εισαγωγικών καινοτομία. Μόνο που αυτοί δεν βρίσκουν, για πλήθος λόγων, το δρόμο προς την υποβολή και (κυρίως) την έγκριση των προτάσεων. Ενδεχόμενο τρίτο: τα χρόνια της διακυβέρνησης από τους αυτοαποκαλούμενους σοσιαλιστές εγκαθιδρύθηκε η εξουσία της μετριότητας η οποία δεν ανέχεται να συνυπάρχει με σκεπτόμενους ικανούς να καινοτομήσουν ανθρώπους. Οπότε ράβει και κόβει τις διαδικασίες και το περιεχόμενο στα μέτρα της, θεοποιώντας την ισοπεδωτική "ισότητα" και τη "δημοκρατία" των ημιμαθών και των εχόντων αποκτήσει τυπικά προσόντα με προεδρικό διάταγμα, νόμο, κλπ. Η εξουσία αυτή είναι ακόμα εδώ, ίσως όχι στα πρόσωπα, αλλά στους θεσμούς.

Προσθέτουμε στα παραπάνω την καλλιεργούμενη καχυποψία, το τεκμήριο ενοχής όλων προς αλλήλους, τις σχέσεις συναλλαγής και άλλες σύγχρονες τηλεοπτικές αναφορές, και έχουμε μεγάλο μέρος της εξήγησης του γιατί δεν καινοτομούμε στα επιχειρησιακά προγράμματα, ή έστω, γιατί δεν καινοτομούμε με την αποτελεσματικότητα και την έκταση των δυνατοτήτων μας και των χρημάτων που δίνονται, καθώς και γιατί χάνονται τόσα χρήματα, δηλαδή ευκαιρίες. Μια ολόκληρη γενιά έμαθε να υποκρίνεται, να ασκείται στο μαγείρεμα διαδικασιών και περιεχομένου και να συναλλάσσεται, προκειμένου η ίδια και τα έργα της να βαπτιστούν κάτι που δεν είναι: μέρος και μόνο μέρος αυτού του φαινομένου είναι η "καινοτομία", τα περί την οποίαν προγράμματα μας προσφέρουν τα ανάμικτα συναισθήματα της διασκέδασης και της πίκρας.

Κατά τα άλλα, διάγουμε το τέλος της χρονιάς παρακολουθώντας και τους υπόλοιπους εργαζόμενους να γνωρίζουν τις "καινοτομίες" των εργασιακών σχέσεων στην πληροφορική και τη νέα οικονομία. Ο μεγαλύτερος καινοτόμος, η ίδια η εξέλιξη, ελπίζουμε να μας επιφυλάσσει πολλά ενδιαφέροντα για το μέλλον. Αναμένοντάς τα (και όχι μόνο), ευχόμαστε καλή και καινοτομική χρονιά σε όλους!

Μια μικρή ιστορία

[Περιοδικό ne.o. - Οκτώβριος 2005]

Η ιστορία που ακολουθεί είναι αληθινή. Εταιρία τεχνολογίας αναλαμβάνει την εκτέλεση ερευνητικού προγράμματος που χρηματοδοτείται από το 3ο ΚΠΣ σε σύμπραξη με ελληνικό Πανεπιστήμιο. Αντικείμενο είναι η υλοποίηση μιας καινοτομικής ιδέας του Πανεπιστημίου, η οποία εμπίπτει σε ένα μέρος στην εταιρία και σε ένα άλλο στο ίδιο το Πανεπιστήμιο. Η ιδέα περιλαμβάνει την ανάπτυξη τεχνολογικών προϊόντων που μπορούν να καταστήσουν τον φορέα που τα εκμεταλλεύεται ιδιαίτερα ανταγωνιστικό στη διεθνή αγορά η οποία μόλις και διαμορφώνεται στον συγκεκριμένο τομέα. Η θέση αυτή υποστηρίζεται εξαρχής και από το Πανεπιστήμιο και συμφωνείται ότι η χρηματοδότηση από το ΚΠΣ απλά διευκολύνει μια πορεία που ούτως ή άλλως έπρεπε να ακολουθηθεί και από τα δύο μέρη. Τα δε χρονοδιαγράμματα του έργου είναι τυπικά, διότι ο επίκαιρος χαρακτήρας της ιδέας κάνει την υλοποίησή της επιτακτική, με τη δε συμβολή του ΚΠΣ απλά θα γίνει ευκολότερη.

Κάπου εκεί, εξάλλου, βρίσκεται και το πνεύμα των προγραμμάτων αυτού του τύπου: να υποστηρίξουν καινοτομικές ενέργειες που ένας ιδιωτικός τομέας ούτως ή άλλως σκόπευε να αναλάβει. Η πρόταση κατατίθεται, εγκρίνεται και ξεκινά να υλοποιείται ένα χρόνο μετά, με ορίζοντα ουσιαστικής ολοκλήρωσης το καλοκαίρι που μας πέρασε. Η χρηματοδότηση είναι κανονική, δηλαδή δεν εμφανίζει καθυστερήσεις και γενικά πουθενά στον ορίζοντα δεν φαίνεται "αντικειμενικός" λόγος καθυστέρησης.

Για τον εξωτερικό παρατηρητή η εικόνα είναι ένας ιδιώτης που σε συνεργασία με ένα Πανεπιστήμιο έχει μπροστά του εγκαίρως μια καλή ιδέα που θα τον βάλει ως έναν από τους πρώτους παίκτες σε μια αναπτυσσόμενη αγορά και μάλιστα, η πορεία προς τα εκεί υποστηρίζεται εν μέρει από κοινοτικά χρήματα.

Και τώρα η πραγματικότητα. Δύο χρόνια μετά, η ιδιωτική εταιρία δηλώνει καθυστέρηση στην εκτέλεση του έργου χωρίς να έχει δώσει κανένα παρεμφερές μήνυμα στην πορεία, ενώ το Πανεπιστήμιο έχει ολοκληρώσει το έργο του και αναμένει τα αποτελέσματα της δουλειάς της εταιρίας, ώστε να "κουμπώσουν". Στο διάστημα αυτό ο επίκαιρος χαρακτήρας της ιδέας έχει ατονίσει, όπως θα συνέβαινε σε κάθε ιδέα που σχετίζεται με τεχνολογία. Η απάντηση στο ερώτημα "τι συνέβη και η εταιρία δεν εκμεταλλεύτηκε την ευκαιρία;" είναι απλή: η εταιρία χρησιμοποίησε εν πολλοίς την χρηματοδότηση για να πληρώσει λειτουργικά της έξοδα και όχι για τους σκοπούς του έργου. Οταν ασχολήθηκε με το αντικείμενο, απλά ήταν για να διαπιστώσει ότι δεν πρόκειται για τετριμμένο πόνημα. Σε κάθε περίπτωση η χρηματοδότηση από το ΚΠΣ δεν υποστήριξε μια στοχοθετημένη αναπτυξιακή πορεία, αλλά την ενασχόληση με "τρέχουσες υποχρεώσεις". Στο μεταξύ, χάθηκε το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα να είναι από τους πρώτους που θα διαμορφώσουν την συγκεκριμένη αγορά.

Η συγκεκριμένη περίπτωση, της οποίας έχουν αλλοιωθεί κάποια στοιχεία στη διήγηση για ευνόητους λόγους, δεν είναι, ασφαλώς, μοναδική. Οι "τεχνικές και διαχειριστικές" ευθύνες είναι ανιχνεύσιμες αν και είναι απίθανο να αποδοθούν ποτέ, καθότι τελικά το έργο θα έχει τα προβλεπόμενα "παραδοτέα". Η ουσία, όμως, παραμένει και συνοψίζεται σε μια φράση που σε κρίσεις ειλικρίνειας θα γράφονταν σε πολλές προτάσεις έργων: "σκοπός του έργου είναι να μας ανατεθεί το έργο". Τα υπόλοιπα είναι αναγκαστική υποκρισία στις διατυπώσεις περί ανταγωνιστικότητας και τα σχετικά, μέχρις ότου ανατεθεί το έργο. Στη δε διαμαρτυρία του Πανεπιστημίου για τη χαμένη ευκαιρία να είναι ελληνικό ένα από τα πρώτα προϊόντα σε μια νευραλγική αγορά, ο εκπρόσωπος της εταιρίας αφού διαβεβαίωσε ότι τελικά "το έργο θα γίνει", είπε με στόμφο: "ε, δεν είμαστε και Αμερική για να βγάζουμε πρώτοι τα προϊόντα στις αγορές!". Ακριβώς! Δεν είμαστε, και ούτε πρόκειται να γίνουμε, ακριβώς επειδή δεν το πιστεύουμε. Αν το πιστεύαμε, μπορεί τα πράγματα να ήταν διαφορετικά...