Τεχνολογία και Περιβάλλον

(Περιοδικό ne.o. - Τεύχος 84 - Ιούλιος-Αύγουστος 2008)
Η πραγματικότητα επιβεβαιώνει μέρα με τη μέρα αρκετά από τα χειρότερα σενάρια για το μέλλον των κλιματικών αλλαγών και τελικά για την ποιότητα του περιβάλλοντος στο οποίο θα πρέπει να επιβιώσουν οι επόμενες γενεές. Η αμφιβολία με την οποία κανείς αντιμετωπίζει τις δυσοίωνες προβλέψεις, δίνει σιγά-σιγά τη θέση της στην ενοχή. Νέοι συνειρμοί της σκέψης γεννώνται και συνδέουν την άσκοπη μετακίνηση με το αυτοκίνητο κατά την οποία ένας και μόνο άνθρωπος παράγει δεκάδες κιλά διοξειδίου του άνθρακα, με την υπερβολική ζέστη και κάθε είδους ακρότητα του κλίματος. Όλα με κάποιο μέτρο, ασφαλώς, και αυτό για αρκετούς λόγους όπως για παράδειγμα ότι δεν θα είμαστε «εδώ» για να δούμε τις πραγματικές επιπτώσεις της συμπεριφοράς μας, ή ότι, «εδώ που τα λέμε» δεν αποκλείεται τα μέσα να υπερβάλλουν και λίγο. Οι προσωπικές ενοχές συναντούν ό,τι απέμεινε από τη λογική, η οποία μας ωθεί στο να αποδώσουμε ευθύνες στη βιομηχανία αχρήστων ειδών γενικά: αυτοί ρυπαίνουν πραγματικά και σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα από τη βόλτα με το (κανείς δεν είναι τέλειος) τρίλιτρο. Άλλες φορές πάλι, η σκέψη οδηγείται στις πετρελαιοβιομηχανίες, οι οποίες κατά μία άποψη φέρουν τη μεγαλύτερη ευθύνη για τη συμπεριφορά μας απέναντι στο περιβάλλον, το γιατί είναι μεγάλη συζήτηση εκτός εμβέλειας του παρόντος.

Στο ερώτημα «τι μπορούν να κάνουν οι νέες τεχνολογίες για να βοηθήσουν τον πλανήτη;» η απάντηση είναι δύσκολη και ενδιαφέρουσα. Μια αφελής απάντηση είναι ότι οι νέες τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνιών είναι από τη φύση τους λειτουργικά οικολογικές. Δηλαδή η χρήση τους δημιουργεί λ.χ. λιγότερες απαιτήσεις για χαρτί, για μετακινήσεις, κ.ά.. Αν φύγουμε από την επιφάνεια θα διαπιστώσουμε ότι ίσως η παραγωγή της ενέργειας που απαιτείται για να κατασκευαστούν όλα αυτά που θα μας κάνουν να χρησιμοποιούμε λιγότερο χαρτί, να ταξιδεύουμε λιγότερο, κλπ, καθώς και τα σκουπίδια που σύντομα θα αποτελέσουν οι σημερινές συσκευές «αιχμής», είναι πολύ πιο βλαβερά για το περιβάλλον από ότι το να χρησιμοποιούσαμε χαρτί.

Βέβαια, η φωτιά που μας χάρισε ο Προμηθέας δεν είναι δώρο που επιστρέφεται. Η εξέλιξη δεν ανατρέπεται με αποδείξεις περί του συνολικού περιβαλλοντικού ισοζυγίου των συσκευών που κατασκευάζονται στην Απω Ανατολή. Όπως δεν θέλουμε να ακούμε για τους ρύπους της άσκοπης και ματαιόδοξης μετακίνησής μας, έτσι δεν καταλαβαίνουμε για ποιο λόγο δεν πρέπει να αγοράσουμε όλες τις διαδοχικές εξελίξεις μιας «προηγμένης τηλεφωνικής συσκευής». Και τέλος πάντων, φταίνε και οι τέως σοσιαλιστές που έδωσαν το οικόπεδο και την εργατική δύναμη άνευ όρων στις εταιρίες. Η ατμόσφαιρα θα μπορούσε να φορτιστεί κι άλλο, μιας και σχετικά εύκολα μπορεί κανείς να υποψιαστεί έστω, ότι οι νέες τεχνολογίες είναι η μεγαλύτερη πηγή παραγωγής πλαστικών και άλλων επιβλαβών για το περιβάλλον αποβλήτων, η κατασκευή των οποίων κατατρώει τεράστιες ποσότητες ενέργειας και φυσικών πόρων, επίδραση που πολλαπλασιάζεται αν αναλογιστούμε και τον ιδιαίτερα βραχύ κύκλο ζωής των πάσης φύσεως τέτοιων συσκευών.

Ομως το θέμα μας δεν είναι η εκτόνωση, αλλά η προσέγγιση του ερωτήματος αν η ευθύνη τελικά ανήκει στον Προμηθέα ή στο χέρι που παρέλαβε τον Πυρσό του μύθου. Η απάντηση από τη σκοπιά του μύθου, είναι ασφαλώς ότι είναι ο αποδέκτης του δώρου του Προμηθέα αυτός που έχει την ευθύνη της χρήσης του. Δεν είναι, όμως, αυτή, η έμπρακτη απάντηση που δίνουμε στη «σύνθετη» καθημερινότητα, όπου με τη συμπεριφορά μας καταναλώνουμε άχρηστη τεχνολογία πετώντας τους πόρους του πλανήτη στα σκουπίδια μαζί με το κάθε ξεπερασμένο mp3 player. Πεισμένοι (άραγε από πού;) ότι φταίνε «άλλοι», καταναλώνουμε αδιάκριτα άχρηστη τεχνολογία κατακαίοντας με τον μικρό μας Πυρσό το περιβάλλον που θα στεγάσει τα παιδιά μας. Η εγωκεντρική μεγαλειότητα της υποτιθέμενης ανάγκης μας να καταναλώσουμε, σκιάζει την πραγματική μεγαλειότητα της δύναμης να επιλέξουμε εμείς πώς να χρησιμοποιήσει ο Ανθρωπος τον πυρσό του Προμηθέα. Όχι αρνούμενοι την εξέλιξη της τεχνολογίας, αλλά επιλέγοντας την κατεύθυνσή της και καθορίζοντας τους όρους της. Αυτή η δυνατότητα συνειδητής επιλογής είναι που τελικά μας διαφοροποιεί από τα λοιπά έμβια όντα που συγκατοικούν στον πλανήτη μαζί μας χωρίς να τον ενοχλούν. Ας την αξιοποιήσουμε.

Οικολογικές ανησυχίες

(Περιοδικό ne.o. - Τεύχος 78 - Ιανουάριος 2008)
Από τη στήλη αυτή έχουμε πολλές φορές αναφερθεί στην παραποίηση της πραγματικότητας από τα μέσα ενημέρωσης. Η ζοφερή εικόνα της ακρίβειας, των χαμηλοσυνταξιούχων, των νέων που δεν έχουν μέλλον στην κοινωνική ασφάλιση, από τη μία. Η χλιδάτη ζωή των επωνύμων, οι πάσης φύσεως "αγορές του αιώνα" που πλέον γίνονται τόσο συχνά που ο χαρακτηρισμός τους ως τέτοιες είναι κοινοτοπία, ο γενικευμένος παραλογισμός στη διαχείριση του δημόσιου πλούτου, από την άλλη. Στο μέσο σωρεία επικοινωνιακών σκουπιδιών που προσβάλλουν τη λογική, την αισθητική και το συναίσθημα όσων ακόμη δεν παραιτήθηκαν. Κάπου στο βάθος, ως φόντο για όλα αυτά, η καταστροφή του πλανήτη, η οποία εμφανίζεται να είναι "απλά" άλλο ένα δράμα δίπλα στο δράμα του κάθε είδους φτωχού, δράμα που κανείς δεν προσπαθεί να αναδείξει με τον τρόπο που οι τηλε-κυράδες αναδεικνύουν τις "ανθρώπινες ιστορίες" της διπλανής πόρτας.

Ισως ο όρος "παραποίηση της πραγματικότητας" να είναι υπερβολικός, παρασυρμένος από την υπερβολή της ξύλινης γλώσσας των υπνωτιστών που έχουν αναλάβει το έργο (αυτής) της ενημέρωσης. Ολες οι προβαλόμενες ως πραγματικότητες κάπου υπάρχουν. Ωμως η επιλογή του πού στρέφεται ο προβολέας της ενημέρωσης είναι που στην πραγματικότητα καθορίζει τη χρειά της ενημέρωσης ή εξημέρωσης, διαλέχτε. Μια ερμηνεία του φαινομένου της εξημέρωσης δια της συγκεκριμένης ενημέρωσης είναι αυτή μιας παγκοσμιοποιημένης συνωμοσίας που έχει εκδοχές παντού. Αν τη δεχτούμε, έχουμε μια αφελή απορία: ποιους "συνωμότες" μπορεί να εξυπηρετεί η καταστροφή του πλανήτη στο όνομα της "ανάπτυξης"; Πού θα ζήσουν αυτοί όταν τα χειρότερα σενάρια καταστροφολογίας γίνουν πραγματικότητα; Μια απάντηση στα ερωτήματα αυτά είναι ότι εδώ βρίσκεται η τραγικότητα του ανθρώπινου είδους: οδηγείται στην καταστροφή του χωρίς να μπορεί να το συνειδητοποιήσει, ακόμη και εκεί που συγκεντρώνει σημαντική δύναμη. Μια άλλη, είναι ότι ο πλανήτης στην πραγματικότητα δεν απειλείται και όλο αυτό είναι ένα επικοινωνιακό παιχνίδι μεγάλης κλίμακας για διασπορά παγκοσμιοποιημένου πανικού που τελικά μεταφράζεται σε εξουσία.

Αν ισχύει το δεύτερο, τότε είμαστε όλοι θύματα μιας ταινίας κάποιου κύριου Γκορ και κάποιων πλάνων που δείχνουν πάγους που λιώνουν. Αν πάλι ισχύει το πρώτο, η κατάσταση είναι πιο δύσκολη γιατί ούτε είναι ορατός ο "από μηχανής θεός" της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας, ούτε και ξέρουμε (εμείς, τουλάχιστον) το μύθο. Σύγχυση; Πράγματι. Γιατί κανείς δεν είναι σε θέση να μετρήσει ο ίδιος τη στάθμη της θάλασσας, το ρυθμό που λιώνουν οι πάγοι, ή το διοξείδιο του άνθρακα στην ατμόσφαιρα. Οπότε, τελικά, όλα είναι θέμα πίστης, ίσως μιας πίστης ανάλογης με τη θρησκευτική, η οποία εξ ορισμού δεν οφείλει να τεκμηριώσει το έσχατο θεμέλιό της. Πού καταλήγει ο συλλογισμός; Μα στην αμφιβολία. Η οποία με τη σειρά της οδηγεί στην απραξία και την αδιαφορία, και το φαινόμενο ανακυκλώνεται ως φαύλος κύκλος.

Η αδυναμία μας να επαληθεύσουμε την καταστροφή του πλανήτη είναι δεδομένη, αλλά αν θέλουμε να διαφέρουμε από άλλα είδη ζωής που δεν έχουν λόγο, δεν μπορούμε να συνεχίσουμε την απραξία. Πρέπει να κερδίσουμε το στοίχημα που ίσως ποτέ δεν βάλαμε με τον εαυτό μας, να επιδείξουμε σε κάθε κατεύθυνση τη δύναμη της ύπαρξής μας ως καταναλωτές κάθε είδους προϊόντων που η παραγωγή και η χρήση τους καταστρέφει το μέλλον των παιδιών μας, και συνάμα ως πολίτες που (υποτίθεται;) καθορίζουν με τις επιλογές τους το μέλλον όλων. Είναι γνωστό ότι οι επιδόσεις μας στον τομέα αυτό είναι χείριστες. Συμπεριφερόμαστε ως ωχαδερφιστές που στερημένοι από κάθε είδους καταναλωτικές ανοησίες παράγουμε τοξίνες για τον πλανήτη. Θα πείτε ότι την ευθύνη πρέπει να την αναλάβουν και οι κυβερνήσεις, οι βιομηχανίες κλπ. Πράγματι. Αλλά ας υποθέσουμε ότι σταματούσαμε αύριο να αγοράζουμε ας πούμε αυτοκίνητα και τηλεοράσεις. Δεν θα αναγκάζονταν οι βιομηχανίες να παράγουν λιγότερο διοξείδιο; Ή μήπως δεν σταματάμε την κατανάλωση σκεπτόμενοι τους άνεργους της αυτοκινητοβιομηχανίας;

Η αλήθεια είναι σκληρή: καθένας από μας βιώνει, συνειδητά ή ασυνείδητα την τραγικότητα της αυτοκαταστροφής, την ίδια που βιώνει ολόκληρος ο πλανήτης και ίσως ολόκληρο το σύμπαν. Επειδή ίσως και να είναι αλήθεια ότι τα πράγματα έχουν φτάσει σε κρίσιμο σημείο, ίσως αξίζει τουλάχιστον να προσπαθήσουμε.

Καλή Χρονιά...