Ο αγώνας

Η ιστορία που ακολουθεί μου ήρθε πρόσφατα στο email από μία φίλη. Νομίζω ότι την είχα δει και παλαιότερα, πάντως δεν είναι δική μου και πιθανότατα κυκλοφορεί. Επειδή ο συμβολισμός της είναι ιδιαίτερα εύστοχος, την αντιγράφω αυτούσια...

Ηταν κάποτε μια ελληνική εθνική ομάδα κωπηλασίας η οποία κανόνισε να συμμετάσχει σε έναν ετήσιο αγώνα κωπηλασίας με την αντίστοιχη ομάδα της Ιαπωνίας. Σε κάθε ομάδα θα συμμετείχαν 8 άτομα. Φτάνει η στιγμή του πρώτου αγώνα. Και οι δύο ομάδες είχαν δουλέψει σκληρά για να είναι σε φόρμα. Την ημέρα του αγώνα και οι δύο ομάδες ήταν σε παρόμοια φυσική κατάσταση. Παρ' όλα αυτά, οι Γιαπωνέζοι νίκησαν με 1 χιλιόμετρο διαφορά.

Η διάθεση της Ελληνικής ομάδας είχε πιάσει πάτο. Η Διοίκηση αποφάσισε ότι έπρεπε πάσει θυσία να κερδίσουν την επόμενη χρονιά.

Έτσι, προσέλαβαν μία Ομάδα Αναλυτών για να παρακολουθήσουν κατάσταση και να προτείνουν μία κατάλληλη λύση. Μετά από μακροχρόνιες αναλύσεις και έρευνες, οι αναλυτές δήλωσαν ότι η Γιαπωνέζικη ομάδα είχε επτά κωπηλάτες κι έναν μόνο καπετάνιο. Φυσικά, η Ελληνική ομάδα είχε επτά καπετάνιους κι έναν μόνο κωπηλάτη.

Έχοντας ένα τόσο σημαντικό πρόβλημα, η διοίκηση έδειξε εκπληκτική σοφία: Προσέλαβαν την καλύτερη και πιο ακριβοπληρωμένη ομάδα Συμβούλων για να αναδιοργανώσουν την Ελληνική ομάδα. Μετά από αρκετούς μήνες και πλήθος παραδοτέων, οι Σύμβουλοι κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι υπήρχαν πάρα πολλοί καπετάνιοι κι ελάχιστοι κωπηλάτες σην Ελληνική ομάδα. Πρότειναν μία λύση γι' αυτό το πρόβλημα: Η σύσταση της Ελληνικής ομάδας έπρεπε ν' αλλάξει! Θα υπάρχουν τέσσερις καπετάνιοι στη βάρκα, οι οποίοι θα δίνουν εντολές σε δύο προϊσταμένους, σε έναν τμηματάρχη και σε έναν κωπηλάτη. Πέρα απ' αυτό, οι σύμβουλοι πρότειναν να βελτιωθεί το περιβάλλον εργασίας του κωπηλάτη και να υπάρχει ανταγωνισμός.

Την επόμενη χρονιά, οι Γιαπωνέζοι κέρδισαν με 2 χιλιόμετρα διαφορά.

Η Ελληνική ομάδα αμέσως απέλυσε τον κωπηλάτη από την ομάδα λόγω της μη ικανοποιητικής απόδοσής του.

Στην Διοίκηση δόθηκε μεγάλο χρηματικό ποσό ως επιβράβευση για την μεγάλη προσπάθεια που κατέβαλλε η ομάδα κατά τη διάρκεια των προπονήσεων. Η Ομάδα Συμβούλων αμέσως ετοίμασε και δεύτερη ανάλυση, η οποία έδειχνε πως τα κίνητρα υπήρχαν, η διάθεση υπήρχε, μα το μέσο έπρεπε ν' αλλάξει.

Αυτή τη στιγμή η Διοίκηση της Ελληνικής ομάδας έχει αναθέσει σε Ειδικούς Μελετητές με παγκόσμια αναγνώριση το έργο της σχεδίασης μιας νέας καινοτομικής βάρκας.

Τεχνολογία και Περιβάλλον

(Περιοδικό ne.o. - Τεύχος 84 - Ιούλιος-Αύγουστος 2008)
Η πραγματικότητα επιβεβαιώνει μέρα με τη μέρα αρκετά από τα χειρότερα σενάρια για το μέλλον των κλιματικών αλλαγών και τελικά για την ποιότητα του περιβάλλοντος στο οποίο θα πρέπει να επιβιώσουν οι επόμενες γενεές. Η αμφιβολία με την οποία κανείς αντιμετωπίζει τις δυσοίωνες προβλέψεις, δίνει σιγά-σιγά τη θέση της στην ενοχή. Νέοι συνειρμοί της σκέψης γεννώνται και συνδέουν την άσκοπη μετακίνηση με το αυτοκίνητο κατά την οποία ένας και μόνο άνθρωπος παράγει δεκάδες κιλά διοξειδίου του άνθρακα, με την υπερβολική ζέστη και κάθε είδους ακρότητα του κλίματος. Όλα με κάποιο μέτρο, ασφαλώς, και αυτό για αρκετούς λόγους όπως για παράδειγμα ότι δεν θα είμαστε «εδώ» για να δούμε τις πραγματικές επιπτώσεις της συμπεριφοράς μας, ή ότι, «εδώ που τα λέμε» δεν αποκλείεται τα μέσα να υπερβάλλουν και λίγο. Οι προσωπικές ενοχές συναντούν ό,τι απέμεινε από τη λογική, η οποία μας ωθεί στο να αποδώσουμε ευθύνες στη βιομηχανία αχρήστων ειδών γενικά: αυτοί ρυπαίνουν πραγματικά και σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα από τη βόλτα με το (κανείς δεν είναι τέλειος) τρίλιτρο. Άλλες φορές πάλι, η σκέψη οδηγείται στις πετρελαιοβιομηχανίες, οι οποίες κατά μία άποψη φέρουν τη μεγαλύτερη ευθύνη για τη συμπεριφορά μας απέναντι στο περιβάλλον, το γιατί είναι μεγάλη συζήτηση εκτός εμβέλειας του παρόντος.

Στο ερώτημα «τι μπορούν να κάνουν οι νέες τεχνολογίες για να βοηθήσουν τον πλανήτη;» η απάντηση είναι δύσκολη και ενδιαφέρουσα. Μια αφελής απάντηση είναι ότι οι νέες τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνιών είναι από τη φύση τους λειτουργικά οικολογικές. Δηλαδή η χρήση τους δημιουργεί λ.χ. λιγότερες απαιτήσεις για χαρτί, για μετακινήσεις, κ.ά.. Αν φύγουμε από την επιφάνεια θα διαπιστώσουμε ότι ίσως η παραγωγή της ενέργειας που απαιτείται για να κατασκευαστούν όλα αυτά που θα μας κάνουν να χρησιμοποιούμε λιγότερο χαρτί, να ταξιδεύουμε λιγότερο, κλπ, καθώς και τα σκουπίδια που σύντομα θα αποτελέσουν οι σημερινές συσκευές «αιχμής», είναι πολύ πιο βλαβερά για το περιβάλλον από ότι το να χρησιμοποιούσαμε χαρτί.

Βέβαια, η φωτιά που μας χάρισε ο Προμηθέας δεν είναι δώρο που επιστρέφεται. Η εξέλιξη δεν ανατρέπεται με αποδείξεις περί του συνολικού περιβαλλοντικού ισοζυγίου των συσκευών που κατασκευάζονται στην Απω Ανατολή. Όπως δεν θέλουμε να ακούμε για τους ρύπους της άσκοπης και ματαιόδοξης μετακίνησής μας, έτσι δεν καταλαβαίνουμε για ποιο λόγο δεν πρέπει να αγοράσουμε όλες τις διαδοχικές εξελίξεις μιας «προηγμένης τηλεφωνικής συσκευής». Και τέλος πάντων, φταίνε και οι τέως σοσιαλιστές που έδωσαν το οικόπεδο και την εργατική δύναμη άνευ όρων στις εταιρίες. Η ατμόσφαιρα θα μπορούσε να φορτιστεί κι άλλο, μιας και σχετικά εύκολα μπορεί κανείς να υποψιαστεί έστω, ότι οι νέες τεχνολογίες είναι η μεγαλύτερη πηγή παραγωγής πλαστικών και άλλων επιβλαβών για το περιβάλλον αποβλήτων, η κατασκευή των οποίων κατατρώει τεράστιες ποσότητες ενέργειας και φυσικών πόρων, επίδραση που πολλαπλασιάζεται αν αναλογιστούμε και τον ιδιαίτερα βραχύ κύκλο ζωής των πάσης φύσεως τέτοιων συσκευών.

Ομως το θέμα μας δεν είναι η εκτόνωση, αλλά η προσέγγιση του ερωτήματος αν η ευθύνη τελικά ανήκει στον Προμηθέα ή στο χέρι που παρέλαβε τον Πυρσό του μύθου. Η απάντηση από τη σκοπιά του μύθου, είναι ασφαλώς ότι είναι ο αποδέκτης του δώρου του Προμηθέα αυτός που έχει την ευθύνη της χρήσης του. Δεν είναι, όμως, αυτή, η έμπρακτη απάντηση που δίνουμε στη «σύνθετη» καθημερινότητα, όπου με τη συμπεριφορά μας καταναλώνουμε άχρηστη τεχνολογία πετώντας τους πόρους του πλανήτη στα σκουπίδια μαζί με το κάθε ξεπερασμένο mp3 player. Πεισμένοι (άραγε από πού;) ότι φταίνε «άλλοι», καταναλώνουμε αδιάκριτα άχρηστη τεχνολογία κατακαίοντας με τον μικρό μας Πυρσό το περιβάλλον που θα στεγάσει τα παιδιά μας. Η εγωκεντρική μεγαλειότητα της υποτιθέμενης ανάγκης μας να καταναλώσουμε, σκιάζει την πραγματική μεγαλειότητα της δύναμης να επιλέξουμε εμείς πώς να χρησιμοποιήσει ο Ανθρωπος τον πυρσό του Προμηθέα. Όχι αρνούμενοι την εξέλιξη της τεχνολογίας, αλλά επιλέγοντας την κατεύθυνσή της και καθορίζοντας τους όρους της. Αυτή η δυνατότητα συνειδητής επιλογής είναι που τελικά μας διαφοροποιεί από τα λοιπά έμβια όντα που συγκατοικούν στον πλανήτη μαζί μας χωρίς να τον ενοχλούν. Ας την αξιοποιήσουμε.

Τα Σύμβολα και η Ιστορία

(Περιοδικό ne.o. - Τεύχος 70 - Απρίλιος 2007)
Η διαμάχη για το βιβλίο της Ιστορίας της 6ης Δημοτικού είναι λίγο ως πολύ γνωστή σε όλους, αιχμή δε αυτής τα περί τουρκοκρατίας και επανάστασης, συμβίωσης ή σκλαβιάς. Στο βιβλίο αυτό αμφισβητείται μεγάλος μέρος της ιστορίας που διδάχθηκαν οι μεγαλύτεροι, και τελικά η προσέγγιση της επανάστασης ως ο "εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας που έθεσε τα θεμέλια της σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας". Είναι αλήθεια ότι η παραδοσιακή προσέγγιση του θέματος δεν συγκινεί τους νέους όπως στο παρελθόν, και αποτελεί άρνηση της πραγματικότητας το να αρνηθούμε ότι οι νέοι εδώ και πολλά χρόνια έχουν πάψει να αναζητούν νοήματα στα ίδια και στα ίδια λόγια. Ισως η Ιστορία που κάποτε γράψαμε ως "νικητές" να μην είναι πλέον ανθεκτική στην εποχή της παγκοσμιοποίησης και της εκατέρωθεν φονταμενταλιστικής ανάγκης για καθολική κυριαρχία.

Οσα συναισθήματα γεννιόνταν από την πίστη μας σε "εκείνη" την εικόνα της Ιστορίας, φθείρονται μαζί με τη φθορά των λεγομένων παραδοσιακών αξιών. Αποστεώνονται μπροστά στη δύναμη της εικόνας που μας υποτάσσει στη δική της πραγματικότητα. Μέχρι που στο τέλος μια εικονική πραγματικότητα έχει αλλοιώσει την ταυτότητά μας. Εχει μεταφέρει τις αναλλοίωτες αξίες στη σφαίρα της σχετικότητας, του κενού, ή, έστω, της αμφιβολίας. Παρά την προχειρότητα της ανάλυσης αυτής, διαισθανόμαστε ότι αν θέλουμε να δώσουμε και πάλι νόημα σε όσα σήμερα μοιάζουν να κινδυνεύουν να απαξιωθούν, πρέπει να ανατρέξουμε όχι στην εικόνα των γεγονότων αλλά στα σύμβολα πίσω από αυτήν. Η εικόνα αλλάζει ανάλογα με το ποιος γράφει κάθε φορά την Ιστορία. Τα σύμβολα, όμως, παραμένουν, εργαλεία ανασύνθεσης του ταυτοποιητικού συστήματος αξιών του γένους, το οποίο να εξακολουθεί να ταυτοποιεί το λαό μας με το ωραίο, το μεγάλο και το αληθινό των αναλλοίωτων αξιών της ελευθερίας, της ισότητας και της αλληλεγγύης των ανθρώπων και των λαών.

Η "σκλαβιά τεσσάρων αιώνων" ως σύμβολο αναφέρεται στο σκοτάδι επί της αξίας της Ελευθερίας. Η "εξέγερση" συμβολίζει τον αγώνα για την πρόοδο και την ελευθερία. Η "θυσία" συμβολίζει την απόφαση της διάθεσης της ζωής για την υπεράσπιση των πανανθρώπινων αξιών, που είναι πάνω από τα γεγονότα και τις διηγήσεις τους, διότι αποτελούν μέρος του "εν αρχή όντα Λόγου".

Οι διηγήσεις του Ομήρου, έχουν πρωτίστως αξία ως ιστορικές αναφορές; Ασφαλώς και όχι. Συμβάλλουν λιγότερο στη διαμόρφωση εθνικής και πολιτισμικής ταυτότητας από ότι "ιστορικά ακριβείς" διηγήσεις; Και πάλι όχι, και για το λόγο αυτό άλλωστε μελετώνται ακόμη, και μάλιστα από λαούς που "δεν τους ανήκουν". Τι σημασία έχει αν οι μύθοι που διαπαιδαγωγούν τα μικρά παιδιά είναι του Αισώπου, του Φαίδρου ή του (Jean de la) Fontaine; Μικρή, γιατί αξία στη διαπαιδαγώγηση έχουν τα σύμβολα και όχι η πατρότητά τους.

Με αυτά κατά νου, η πρόκληση για τη διαμόρφωση και την εξέλιξη της Ιστορικής ταυτότητας ενός λαού δεν βρίσκεται στην παράθεση γεγονότων μέσα από βιβλία ή διηγήσεις, αλλά στη χρήση των συμβόλων που βρίσκονται πίσω από αυτά. Αυτή είναι σήμερα η πρόκληση: να εξελίξουμε τους όρους της παγκόσμιας συνύπαρξης αναδεικνύοντας τις αξίες μέσα από τα σύμβολα, που είναι πιο ανθεκτικά από τα γεγονότα, και που δεν καλλιεργούν το μίσος.

Αντιλαμβάνονται οι νέοι καλύτερα τις έννοιες της ελευθερίας, της εξέγερσης και της θυσίας, αν τους τις διηγηθούμε με τρόπο που τους φανατίζει απέναντι στους γείτονες; Μήπως δεν τους είναι ορατό το γεγονός ότι το έθνος δεν διανύει περιόδους δόξας; Μήπως δεν γνωρίζουν ότι ο ξύλινος λόγος της πολιτικής μας λειτουργίας, παραμένει ξύλινος και στη διήγηση της δόξας του παρελθόντος;

Τα σύμβολα της 25ης Μαρτίου είναι επίκαιρα, όχι για τους λόγους που συνήθως αναφέρονται στον "πανηγυρικό της ημέρας", αλλά γιατί μας θέτουν προ της ευθύνης να τα κάνουμε και πάλι σύμβολα των αξιών της εξέγερσης και της θυσίας για την ελευθερία των ατόμων και των λαών, η οποία δεν απειλείται σήμερα από τον "τούρκο κατακτητή", αλλά από τον φονταμελιστικό τεχνολογικό ολοκληρωτισμό.