Περί κρίσης και κρίσεων

(Περιοδικό ne.o. - Τεύχος 75 - Οκτώβριος 2007)
Το διάστημα που πέρασε υπήρξε πλούσιο σε επικαιρότητα όσο λίγες άλλες περίοδοι εδώ και αρκετά χρόνια. Καθένα από τα γεγονότα που συνέβησαν αλλά κυρίως οι πυρκαγιές, οι εκλογές και οι εξελίξεις στο ΠΑΣΟΚ έχει τη δική του σημειολογία και αποτελεί αντικείμενο αυτοτελούς ή γενικότερης μελέτης ανάλογα με το χαρακτήρα της προσέγγισης και, ασφαλώς, με τον μελετητή. Η πολιτική ανάλυση σύμφωνα με την οποία οι πυρκαγιές καταδεικνύουν την εγκληματική ανικανότητα της κυβέρνησης η οποία παρόλα αυτά δεν τιμωρήθηκε στις εκλογές λόγω της ανεπάρκειας της ηγεσίας ή/και της πολιτικής του ΠΑΣΟΚ, είναι εντελώς επιφανειακή, όπως άλλωστε είναι και η άλλη ανάγνωση των γεγονότων, σύμφωνα με την οποία οι πυρκαγιές ήταν φαινόμενο επίθεσης εχθρικών δυνάμεων την οποία προσπάθησε να αντιμετωπίσει με κάθε μέσο η κυβέρνηση και παρά την αντιπολιτευτική συμπεριφορά του ΠΑΣΟΚ, σε κάποιο βαθμό το πέτυχε πράγμα που, σε συνδυασμό με τη γενικότερη εικόνα της, της έδωσε και τη δεύτερη ευκαιρία στις εκλογές.

Η απάντηση στο ερώτημα "ποιος ο κοινός παρανομαστής" όλων των παραπάνω γεγονότων είναι απλή: είναι οι πολίτες αυτής της χώρας, με τις ιστορικές τους καταβολές και την κρίση που διαμορφώνουν με βάση την εκπαίδευση που έλαβαν καθώς και με τις ευρύτερες επικοινωνιακές επιρροές που δέχονται. Με αφορμή τη μεγαλύτερη οικολογική καταστροφή που γνώρισε ποτέ η χώρα, θα περίμενε κανείς να είναι σχήμα λόγου η διατύπωση "ο κόσμος να καίγεται, εγώ ψηφίσω Καραμανλή". Είναι, όμως, κυριολεξία, η οποία δεν πηγάζει μόνο από την κρίση των ψηφοφόρων σχετικά με την ικανότητα εν προκειμένω του Καραμανλή σε σχέση με τον Παπανδρέου. Πηγάζει και από το ασυνείδητο ενοχικό αίσθημα του ανώνυμου Ελληνα πολίτη. Και εξηγούμαστε.

Εδώ και δεκαετίες, και σίγουρα όχι αδίκως, η λειτουργία της εξουσίας στη χώρα μας έχει ταυτιστεί με την "μαύρη αντίδραση" που δημιούργησε τις εξορίες, τις δικτατορίες, την καταστολή και πλήθος άλλων δεινών. Η αντίδραση αυτή, αντί μεταπολιτευτικά να οδηγήσει σε συνειδητοποιημένες και άρα αυτοπεριοριζόμενες δημοκρατικές διαδικασίες σε επίπεδο κράτους αλλά και κάθε πολίτη ατομικά, εκφυλίστηκε σε μια δήθεν ελευθεριότητα στο όνομα μάλιστα της προοδευτικότητας. Το "κάνω ό,τι θέλω και το ανταλλάσσω με την ψήφο μου" είναι το σλόγκαν της μεταπολιτευτικής Ελλάδας της "Αλλαγής" το οποίο είναι ορατό παντού, από την πολεοδομική μέχρι την οδική συμπεριφορά μας. Αν "υπήρχε κράτος", όπως διαμαρτύρονταν οι ...νομάρχες και λοιποί τοπικοί άρχοντες των περιοχών που καίγονταν, το πιο πιθανό είναι ότι οι περιοχές τους δεν θα είχαν τα χάλια που έχουν. Ομως το κράτος δεν υπήρχε όχι γιατί εκδηλώθηκε η αναποτελεσματικότητα που όλοι είδαμε: αυτό είναι το αποτέλεσμα. Η αιτία κατά την άποψη του γράφοντος είναι ότι οι πολίτες οι ίδιοι επέλεξαν εδώ και χρόνια να εκλέγουν εκπροσώπους που θα τους βοηθήσουν "να κάνουν τη δουλειά τους" και όχι που θα δημιουργήσουν πάνω απ' όλα δημοκρατική συνείδηση η οποία θα έθετε μόνη της τα όρια της ελευθερίας και της αντίληψης της ανάπτυξης χωρίς την υποκρισία και την έως εκφυλισμού κατάχρηση της έννοιας "δημοκρατία".

Με απλά λόγια, από το καλοκαίρι και μετά όλοι οι πολίτες της χώρας αυτής γεύτηκαν τα αποτελέσματα των επιλογών τους ως προς το κράτος: να είναι όσο ανύπαρκτο γίνεται, ώστε αυτοί να δρουν "ελεύθεροι" και ανενόχλητοι. Από το κράτος της βίαιης καταστολής, περάσαμε στο κράτος του "ό,τι θέλουμε κάνουμε". Ε, λοιπόν, χωρίς να υποστηρίζουμε την επιστροφή σε κανένα από τα καθεστώτα του παρελθόντος, ένα τέτοιο κράτος δεν είναι αποτελεσματικό στη διαχείριση κρίσεων και αυτή η αναποτελεσματικότητα δεν οφείλεται στην τελευταία κυβέρνηση, αλλά στις επιλογές του συλλογικού μας ασυνείδητου, που χρονολογούνται κατ' άλλους μέχρι την τουρκοκρατία, και κατ άλλους από καταβολής κόσμου. Είναι το κράτος-καθρέφτης όσων χτίζουν στο ρέμα παρακάμπτοντας, όλοι ξέρουν πώς, την νομιμότητα, και στη συνέχεια διαμαρτύρονται για την ανυπαρξία του όταν πλημμυρίζουν. Αν υπήρχε κράτος να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά τις κρίσεις του καλοκαιριού, τότε δεν θα μπορούσε κανείς να λειτουργεί με τη "μαγκιά του" που καταχρηστικά βαπτίστηκε "δημοκρατία".

Αυτό το γνωρίζουν αρκετοί και ίσως περισσότερο οι αρχηγοί της αξιωματικής αντιπολίτευσης η οποία τιμωρημένη από την κοινή γνώμη βιώνει το δικό της δράμα το οποίο και πάλι είναι καθρέφτης της ίδιας νοοτροπίας: η εξουσία που επιδιώκεται ως αυτοσκοπός μιας εξόχως ετερογενούς ομάδας, είναι δύναμη συνοχής μόνο όταν υπάρχει. Οταν χάνεται, τότε ξεκινούν εκρηκτικές διεργασίες οι οποίες δυνητικά, αλλά όχι με βεβαιότητα, θα οδηγήσουν μπροστά τις εξελίξεις. Με τις υγείες μας...

Το κράτος που θέλουμε

(Περιοδικό ne.o. - Τεύχος 71 - Μάιος 2007)
Το "κράτος" είναι ίσως το πιο αγαπημένο θέμα των Ελλήνων όταν πρόκειται για ξέσπασμα, για ανάλυση και γενικώς για εκτόνωση. Τυπικές αγαπημένες φράσεις καφενείου που συχνά ακούγονται κατά τις πάσης μορφής τέτοιες εκτονώσεις είναι οι ακόλουθες: "Δεν είμαστε Κράτος", "Πού είναι το Κράτος;", "Το Κράτος ευθύνεται" και αρκετές άλλες, μάλλον περισσότερο απρεπείς για να αναφερθούν εδώ. Κοινός τόπος όλων, η αδυναμία εφαρμογής των κοινών κανόνων που θεωρητικά δεχόμαστε ότι πρέπει να ισχύουν, ώστε να υφίστανται και να αποδίδουν οι λειτουργίες του πολιτεύματος, της οικονομίας και του πολιτισμού, αποπνέοντας μια αίσθηση δικαιοσύνης, ασφάλειας και ισορροπίας προς τον Πολίτη. Η αδυναμία αυτή συνήθως αποδίδεται σε κάτι γενικό, απρόσωπο και ίσως απροσδιόριστο, που μάλλον καταχρηστικά ταυτίζεται με το Κράτος με την θεσμική έννοια του όρου. Ακόμη και μια πρόχειρη και ερασιτεχνική συλλογική ψυχαναλυτική προσέγγιση, εύκολα εντοπίζει πλήθος αντιφάσεων που τελικά φαίνεται να μας χαρακτηρίζουν ως γένος και τις οποίες ίσως είναι καλό να μάθουμε τουλάχιστον να αναγνωρίζουμε.

Παραδείγματα τέτοιων αντιφάσεων υπάρχουν πολλά: Μερικοί νόμοι δεν (πρέπει να ) ισχύουν για "εμάς", με αιτιολογία ότι και άλλοι δεν τους τηρούν. Είτε πρόκειται για τον κώδικα οδικής κυκλοφορίας, είτε για ολόκληρο το φορολογικό σύστημα, η εφαρμογή τέτοιων νόμων στην "δική μας" περίπτωση, όταν φτάνει να είναι αναπόφευκτη, μας δημιουργεί αίσθημα αδικίας και όχι αντίληψη δικαίου. Αλλο παράδειγμα: Πολλά από τα κάθε είδους όρια δεν γίνονται σεβαστά διότι -τελικά- η θέσπισή τους γίνεται από άτομα ή μηχανισμούς την καταλληλότητα και επάρκεια των οποίων δεν αναγνωρίζουμε. Παρά, όμως, το γεγονός αυτό, η παράκαμψη (υπέρβαση;) των ορίων, η οποία μάλιστα ανάγεται σε κατόρθωμα, γίνεται με τρόπο που υποκλίνεται στους μηχανισμούς και τα πρόσωπα που δεν αναγνωρίζουμε ως θεσπιστές ορίων. Οταν "σβήνουμε" μια κλήση, όταν "περνάμε" την πολεοδομική μας αυθαιρεσία, ή όταν αποφεύγουμε τον φορολογικό έλεγχο με τον γνωστό πλην ακατονόμαστο τρόπο, στην πραγματικότητα αποδίδουμε εξουσία σε εκείνους ακριβώς που δεν αναγνωρίζουμε ως θεσμούς, μηχανισμούς και πρόσωπα άσκησης της ίδιας εξουσίας που μας δημιούργησε αυτό που αντιλαμβανόμαστε ως πρόβλημα.

Κοντολογίς, τόσο η αντίδρασή μας στο κακό κράτος, όσο και η ανάλυση που τη συνοδεύει, χαρακτηρίζεται η πρώτη από υπόκλιση στα χειρότερα από τα χαρακτηριστικά του κράτους, και η δεύτερη από αποστασιοποίηση του εγώ μας από τις ευθύνες και από ενοχοποίηση όλων των άλλων πλην ημών. Ενδιαφέρον είναι, επίσης, το γεγονός ότι κληρονομημένα σύνδρομα του παρελθόντος που ανατροφοδοτούν την κατάσταση, διέπουν τόσο το (όποιο) Κράτος, όσο και τους πολίτες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα για το κράτος είναι το "μεγάλο τζάκι" (μέτρο φορολογίας κατά τον 19ο αιώνα) του οποίου η κεντρική ιδέα εξακολουθεί να εφαρμόζεται στο "αντικειμενικό" φορολογικό μας σύστημα, ενώ χαρακτηριστικό παράδειγμα για τους πολίτες η σύνδεση της αστυνομίας με τη βίαιη επιβολή της εξουσίας από αντιδραστικές κυβερνήσεις του παρελθόντος που σχετίζονται με δικτατορίες, εξορίες και τα συναφή, ακόμη και όταν πρόκειται για παράβαση του κ.ο.κ..

Η εικόνα που συντίθεται από όλα αυτά είναι μάλλον ιδιάζουσα και αν κανείς αποστασιοποιηθεί, αρκετά αστεία. Η εύκολη κριτική των άλλων λαών όπου "υπάρχει κράτος" και αυτό είναι ορατό από την φορολογική μέχρι την οδική συμπεριφορά, καθώς και η κατάταξή τους στους "υποταγμένους" είναι τουλάχιστον ένδειξη συλλογικής ανοησίας και προχειρότητας. Διέξοδος δεν είναι ορατή, παρά μόνο είτε με το θρησκευτικό συμβολισμό της παρθενογέννεσης και την έλευση του πεφωτισμένου "σωτήρα", είτε με το συμβολισμό του Φοίνικα που πρώτα θα γίνει στάχτες και μετά θα αναγεννηθεί, τεχνικές που αμφότερες έχουν πλήρως ενσωματωθεί στα κόμματα εξουσίας.

Δικαιολογίες υπάρχουν πολλές: από την (σοβαρή) έλλειψη Παιδείας για την οποία όμως και πάλι δεν κάνουμε πολλά (μάλλον το αντίθετο), μέχρι την ...τουρκοκρατία. Δικαιολογίες στη θεωρία και την πράξη, που εμπλέκουν ο,τιδήποτε εκτός από την ατομική και συλλογική μας μικρότητα και ανεπάρκεια, του υπογράφοντος μη εξαιρουμένου. Επειδή, πάντως, οι επιλογές μας ίσως τελικά να είναι κατά τρόπο ασυνείδητο συνειδητές, η πραγματική αιτιολογία μπορεί να είναι πολύ απλή: έχουμε ακριβώς το κράτος που θέλουμε.

Ιδιωτικώς, τρόπον τινά...

(Περιοδικό ne.o. - Τεύχος 60 - Απρίλιος 2006)
Η μετοχοποίηση των επιχειρήσεων που στη χώρα μας χαρακτηρίζονται ως "ΔΕΚΟ" αποτέλεσε ένα δύσκολο, επίπονο, αλλά και επικερδές για το Ελληνικό Δημόσιο εγχείρημα, στα πλαίσια μιας γενικότερης Ευρωπαϊκής τάσης την οποία ακολουθήσαμε αρκετά καθυστερημένα. Αν και μετά την 11η Σεπτεμβρίου πολλοί εκφράζουν σημαντικές επιφυλάξεις σxετικά με την ιδιωτικοποίηση κρατικών επιχειρήσεων σε στρατηγικούς τομείς, η τάση αυτή άλλαξε το χάρτη πολλών στρατηγικών για την οικονομία και την κοινωνία τομέων. Με αφορμή τις πρόσφατες νέες αυξήσεις στα τιμολόγια του ΟΤΕ, θα αναφερθούμε στην ελληνική περίπτωση της υλοποίησης τέτοιων επιλογών, ακόμη και αν ενοχλήσουμε όσους των οποίων το "δικαίωμα στη δουλειά" ασκείται σε βάρος του υπόλοιπου οικονομικά ενεργού πληθυσμού.

Υπάρχουν μερικές "αφελείς" ερωτήσεις που ποτέ δεν τέθηκαν δημόσια με σοβαρότητα και συνέχεια, όπως ενδεικτικά: για ποιο λόγο η τιμή του νερού δεν έπεσε όταν ξαναγέμισε η Υλίκη, για ποιο λόγο οι αυξήσεις στα τιμολόγια του ΟΤΕ είναι συνεχόμενες όταν διεθνώς η τηλεφωνία τείνει να παρέχεται δωρεάν, για ποιο λόγο η ΔΕΗ μόνο αυξάνει και ποτέ δεν μειώνει τις τιμές της με τη μεταβολή των τιμών του πετρελαίου, και πολλές άλλες. Ερωτήσεις που θα χαρακτηριστούν ως "αφελείς" και "επιφανειακές" από όσους έχουν την εξουσία, το βήμα και ενδεχομένως το θράσος να αναφερθούν στο θέμα, όπως συνήθως συμβαίνει και από τις δύο πλευρές των εναλλασσομένων κυβερνητών του τόπου. Ερωτήσεις, επίσης, που μπορεί και να τίθενται εντελώς άστοχα, μόνο και μόνο επειδή τελικά οι πολίτες εγκρίνουν με την ψήφο τους όλα όσα συμβαίνουν (και) στις ΔΕΚΟ. Επειδή, όμως, στη Δημοκρατία η αμφισβήτηση επιτρέπεται, ας συνεχίσουμε το συλλογισμό μας: Οι ιδιωτικοποιήσεις, λοιπόν, των ΔΕΚΟ, ήταν σχεδόν ιδιωτικοποιήσεις και επιπλέον έγιναν υπό όρους.

"Σχεδόν", διότι οι επιχειρήσεις αυτές δεν λειτουργούν με όρους ανταγωνισμού, ούτε δημιουργούν όρους ανταγωνισμού όπως ισχυρίζονται. Τα τιμολόγια του ΟΤΕ απλά επιτρέπουν και σε άλλους να "παίξουν" πολύ εύκολα, ενώ θα μπορούσαν να τους κάνουν τη ζωή πολύ δύσκολη, εξακολουθώντας να εφαρμόζουν τους κανόνες της ΕΕ. Το ίδιο θα γίνει και στην ενέργεια και αλλού. Και μάλιστα, τα τιμολόγια αυτά αυξάνονται, σε πείσμα της εξέλιξης της τεχνολογίας.

Ο ισχυρισμός μας για την εξήγηση του φαινομένου εξηγεί και τον χαρακτηρισμό "υπό όρους": οι θεσμικοί επενδυτές, αγοραστές των μετοχών των ΔΕΚΟ που βγήκαν στην αγορά, απαιτούν ελάχιστες αποδόσεις. Διαφορετικά πουλάνε. Από την άλλη, οι εργαζόμενοι απαιτούν να διατηρηθούν τα "προνόμια" που "κατέκτησαν" από τους πολιτικούς με τους οποίους έχουν πολυσύνθετες σχέσεις. Διαφορετικά απεργούν επί μακρόν ή γενικώς δεν συναινούν, γεγονός που επίσης οδηγεί τους "θεσμικούς" στο να πουλήσουν. Εξ ου και η προνομιακή αποχώρηση με πλήρη σύνταξη, η διαμόρφωση των μισθών των στελεχών σε συμφωνία με τον "εντελώς" ιδιωτικό τομέα με πολιτική απόφαση και όχι στα πλαίσια ελεύθερης διαπραγμάτευσης, κ.ά. Αυτά, όμως, δεν πάνε μαζί με την κερδοφορία που απαιτούν οι θεσμικοί. Ετσι, έχουμε αυξήσεις και μόνο αυξήσεις, τις οποίες πληρώνουν αυτοί που κανονικά θα έπρεπε να απολαμβάνουν τα καλά του ανταγωνισμού, δηλαδή οι πολίτες.

Περί αυτών των αφελών ερωτημάτων και των αφελέστερων απαντήσεων οι πολιτικοί διαθέτουν πλείστες όσες γενικολογίες και αλληλοκατηγορίες, ενώ οι δημοσιογράφοι διαμορφώνουν κατάλληλα την "κοινή γνώμη" ώστε να ασχολείται με άλλα, πιθανόν σημαντικότερα. Η αγορά καλείται να επιχειρήσει με τις δικές της δυνάμεις να γίνει ανταγωνιστική, παρά και όχι με την αρωγή της λειτουργίας των ιδιαζόντως απελευθερωμένων αγορών τηλεπικοινωνιών και ενέργειας και όχι μόνο. Κατά τα άλλα, η εκπαίδευση και η ενημέρωση, αμφότερες προϋποθέσεις της δημοκρατίας, συμβάλλουν έκαστη με τον τρόπο της στη διαμόρφωση ελεύθερων και σκεπτομένων συνειδήσεων, που μπορεί να μη γνωρίζουν το διπλωματικό παρασκήνιο και γενικώς τις διαστάσεις του θέματος που αφορά την ψήφο της χώρας στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ για το Ιράν, γνωρίζουν όμως άριστα το παρασκήνιο και τις δηλώσεις των επωνύμων για τη Γιουροβίζιον...